Ar Bir Soruya Hafif Bir Yant
- ile Demektir
evirmenler ileci kiilerdir. Genlerine mazohistlik karm olmaldr. Okuma-anlama, yorumlama, yazma konusunda - bazen - stn beceriler gelitirmi olmalarna karn, mr boyu zevkle okuma, yorumcu olma, yazarlk yapma gibi daha doyurucu uralar semezler de, bakalarnn rettii metinlerle urap durmak gibi - pek de akllca grlemeyecek - bir ura seerler. Bu semeyi neden yaptklarn, evirmenlere ancak kendileri - ya da ruh doktorlar - aklayabilir.
E - Emek Demektir
Emeklemek olarak da anlalabilir bu. nk eviri becerisini elde edebilmek iin uzun sre yerlerde srnmek, sayfalarn zerinde emek-le-mek gerekir.
eviri urann ne denli byk, uzun sreli, acl, sancl - sonunda hep eksiklik ve yetersizlik duygusu brakan - bir emek harcamas olduunu ancak, bir sayfa bile olsun eviri yapmay deneyenler bilir. Uzun metinler, kaln kitaplar, yaratc yazlar eviren - deviren deil!- evirmenlerin bunu nasl ve neden yaptklarna hep amak gerekir. Toplumsal dzenimiz iinde her emein, olumlu ya da olumsuz bir dl olmas gerektiine gre, evirmenler iin de belki okurlarnn hayr dualarna gereksinme duyan emekiler ya da kendilerini bilgiyi ulalabilir klmaya adam Tanr kullar olarak bekledikleri - ve bazen belki bulduklar - bir dl vardr kendilerince. Yoksa, gzelim emekleri boa gitmi demektir.
V - Vasta/Arac Demektir
evirmen, vasta/arac olmay semekle, gene alak - ama ok alak - gnll davranmaktadr. Atasz 'Alak eee herkes semer vurur,' der, ama kendilerini bilen evirmen o tr alaklardan deildir. Her yaync evirmene istemedii kitab evirtemez. evirmen etinden kanndan damtaca, gzel aklndan szecei metinleri kendisi seer, kendince yorumlar ve baka bir dilde - organik olarak - yeniden rer. Bu aktarma/iletme/kotarma iine beyninin hcreleri, hcrelerinin ekirdekleri, DNA'lar, akll genleri drtnala koarak katlr. Katlmyorsa, evirmen iyi bir vasta/arac/iletken olamam demektir. Yazn evirisi yapyorsa, evirmenin eski hcrelerindeki kaytlar tam kapasite kullanmas, sinir ularn daha da uzatmas, titreimlerini arttrmas, arada bir delirmesi ya da delirmeye yaklamas, ama hemen sonra akln yeniden bana toplamas gereklidir. Yazarlar ve airler zaten normalin dna tam kiilerdir. Ayn taknl yakalayabilmek, ama milimetresine dek ayarlayabilmek, ar taknla kamamak, azmsanacak beceriler deildir. evirmen de o yazar, o air lsnde oyuncu, yaratc, lgn, renkli, aykr, lsz, ince ayarl, cokulu, bazen de numarac (?) olabilmek ister istemesine, ama haddini bilmek zorundadr. Vasta vastadr: Vastalnn lsn bilmek durumundadr!
- Ama ok Zorlu - Demektir
evirmenlerin ii hi bitmez. En iyisi bu ie hi balamamaktr, ama evirmen - her nedense ya da her naslsa - balamtr bir kez. Yazar tek bir metinle urar; belki metnini yeniden yazar, ksaltr, uzatr, deitirir; metin onun tekelindedir, kafasndadr, elindedir, metnini istedii dozda ayarlama, istedii yerde kesme, istedii dnemeten istedii hzda ya da kopuklukta dndrme zgrlne sahiptir. evirmen - isteyerek semise - yazarna bir yandan sevgi duyar, zenir; bazen de kzar; gene de byk bir saygyla yaklamak zorundadr ona!
evirmen, klesi olmadan izlemek zorundadr yazarn. Tanmak, btn yaptlarn okumak, o yaptlar aklamaya yardmc olacak kaynaklara bavurmak zorundadr. Zaten zgn dili renebilmek iin yeterince ile ekmitir genliinde. imdi de o yazarn, o yaptn zgn dilini zmek iin daha ileli bir yola girmitir. Kendi metnini - rke rke - retmeye giriir. Bu ilk ekitir - derin bir i eki de olabilir bazen elbette! Biem yakalanmamtr, anlam tam zlememitir, titreimler ayn incelikle aktarlamyordur! Ara vermek gerekmektedir; hava datmak gerekmektedir. Hava deiimi bile gerekebilir bu aamada! Neyse, balanm ii bitirmek, ama mayay da tutturmak gerekir. Btn bunlar evirmenin, kimsenin anlamad, belki tahmin bile edemedii dertleridir. Bu arada evirmenin benzi iyice sararabilir; bunu ancak onu ok sevenler - belki annesi, sevgilisi, can dostlar falan - fark edebilirler. Bu gibi dertler iinde evirmen balad metnin evirisini, birka yazmdan, binlerce dzeltmeden ve ince ayarlamadan sonra, ama her zaman balangta tahmin ettiinden ok daha uzun bir srede tamamlar. Yayncsna teslim ederken - hi kurtulamad 'eksiklik' duygusu nedeniyle - boynu biraz bkktr, zr diler gibidir. Yaync da bunu hemen sezerek evirinin telif hakkn dk tutma ya da eviri cretinin denmesini erteleme frsatndan yararlanr. te eviri, evirmenin bana, metni evirmenin getirdii o zorlu iin dnda bylesi iler de aar. Evet, eviri ok zorlu bir itir!
R - Rahatszlk Demektir
Bir eviriyi tamamladktan sonra evirmen rahatlama istei duyabilir, nk yorulmutur, ama - evirisine ilikin olarak - iini hibir zaman bir rahatlk duygusu kaplayamaz. 'O szc kullanmasaydm', 'O tmceyi yle bitirmeseydim', 'Keke son paragraf daha vurucu klsaydm', 'Kahraman i ekerken 'of' szcn drt yerine be 'f' koyarak yazsaydm', 'Kfrleri pek fazla sansr uygulamadan kullansaydm', 'ngiliz mizahnn dozunu Trk mizahnn dozuna karmasaydm', vb. vb. gibi pimanlklarn getirdii rahatszlkla gnlerce dertli dertli dolar. Baslm metni eline aldnda, 'of'u yazarken kulland drt harfin, ikiye indirilmi olduunu grnce intiharn eiine gelir, ama btn bunlar her naslsa atlatr... Hatta ayn yazarn ikinci bir kitabn evirmek iin ayn yaynevince ikna bile edilebilir. Bu da hi anlalabilir bir ey deildir. evirmenimiz iyice rahatszdr gerekten!
M - Marifet/Beceri Demektir
evirmenin bir 'dil canbaz' olmas beklenir. Canbazlk, canyla oynamak anlamna geliyorsa, evirmen gerekten cann tehlikeye atmaktadr. Uzun ve derin anlaml metinlerin iine dalmak gzpeklik ve eitli marifetler, beceriler edinmi olmay gerektirir. Bu marifetler, tpk derin sulara tpsz dalmay renmek gibi yava yava, snaya deneye, de kalka, cann diine taka taka edinilmitir. evirmen bu marifetleri gelitirmemise, gereken dzeyde edinmemise, metnin derinlerinde ya da slarnda boulmas iten - onun ilerinden biri - bile deildir. Bu gibi nedenlerle boulan - yazarn da bomu olan - pek ok evirmen vardr ama onlarn, stnde adlar yazl mezarlar olmadndan kimse ruhlarna hayrdua - ya da baka bir ey, hele hele anlamszlkta boduklar metinlerden paralar - okumaz, Marifetlerini gelitirmi, bilemi olan evirmenin evirilerini okumaya doyum olmaz. Bir evirmenin gelitirebilecei st-marifet ya da meta-beceri, mayay tutturup tutturamadn bilebilmesi, kendi piirdii an tadna - kaynvalidesinin bakaca gibi acmaszca - bakabilmesidir!
E - Er-i-mek Demektir
Her iyi ey sabr iidir, ama evirmenlik - zellikle de yazn evirmenlii - 'Ya sabr!' iidir. Tpk Sisiphos'u, ta yeniden tepeye karmak zere, bunun bilinci iinde aaya inerken takdir ettiimiz gibi, evirmeni de - hangi hakl ya da delice nedenle olursa olsun - bandan kalkt metnin evirisine yeniden dnerken takdir ederiz. O kararldr, yazgsn kendisi semitir, ermi sabryla almas gerekir - zaten yazarn metnindeki gereklere, biemin dozuna, dilin binbir oyununun ileyiine ve 99'uncu sayfaya yeni ermitir - aya daha yeni suya ermitir! Bu noktada bu metni brakmak ya da sabr, emei, ileyi gevetmek olmaz. Bu bilgiye birinci kitapta erimek o kadar da kolay olmamtr, ama ikinci, nc, drdnc kitaplarda evirmenin kendisiyle ilgili olarak hikmetine erdii gerek udur: 'Bir kere yaptm, bir daha yapabilirim. Belki daha da kolay yapabilirim. Ne de olsa bu iin nasl yaplacan, en zlmez grnen kesimlerin yeterince uranca zlebilir olduunu, bitmeyecek gibi grnen uzun metinlerin bir gn gelip bittiini yaayarak grdm. Bu da bana yeter! Bu metnin de sonuna er-i-ebilirim.'
N - Neden Demektir
Baz kiiler, 'Neden eviri yapmayaym, dil biliyorum ya!' derler. Yaynclarn ou yabanc dil bilenlere, 'Neden - bize! - eviri yapmyorsunuz?' derler. Baz evirmenler de en son kitaplarn teslim ettikten sonra bile kendilerine, 'Neden
eviri yapyorum ben?' diye sorarlar. lgin olan soru - anlamsz gibi grnse de - bu sonuncusudur, nk insann giritii anlaml ya da anlamsz ileri, uralar zaman zaman - i iten getikten sonra bile- sorgulamasnda yarar olabilir. evirmen, 'Neden eviri yapyorum?' sorusunun yantn kendine hibir zaman ak seik veremeyecektir, ama onun yantlamas beklenen baka bir soru vardr: 'Nasl/Ne kadar/Ne lde iyi eviri yapyorum?' Elbette burada 'iyi eviri'yi belirleyen ltlerin ne olduu sorusu akla gelebilir. Bu ltleri saptayabilmek son derece gtr. eviri kuram ne derse desin, bu sorunun yant evirinin okurunda gizlidir. Kitabn ka okura ulat, ulat okurlarn neresine ne kadar ulat da bilinemez. Bu nedenle de evirmen bir yandan ileli uran srdrrken kendine, 'Neden eviri yapyorum ben?' sorusunu sorup durmadan edemez.
